Ορχιδέα – Είδη και Φροντίδα για τις ορχιδέες

Ορχιδέα είδους Paphiopedilum
Ορχιδέα είδους Paphiopedilum

Η ορχιδέα είναι ένα πανέμορφο, σαγηνευτικό εξωτικό φυτό που συναντάμε συχνά να κοσμεί σπίτια, γραφεία και επαγγελματικούς χώρους. Είναι μοναδικά στον κόσμο φυτά, με απίστευτο αριθμό ποικιλιών και συναντώνται σε όλα τα μήκη και τα πλάτη της Γης. Η πιο διαδεδομένη είναι η ορχιδέα φαλαινόψις (Phalaenopsis). Είναι τροπική με καταγωγή από Ν.Α. Ασία, Φιλιππίνες και Βόρεια Αυστραλία. Είναι η πλέον διαδεδομένη και έχει κατακλύσει τον κόσμο σε τέτοιον βαθμό, που οι περισσότεροι ταυτίζουν τη λέξη «ορχιδέα» με την εικόνα της. Υπάρχουν πάνω από 30.000 διαφορετικά είδη ορχιδέας και τουλάχιστον 200.000 υβρίδια ορχιδέας.

Η ορχιδέα έχει την καταπληκτική ικανότητα να προσαρμόζεται στο εκάστοτε περιβάλλον και να παίρνει την ιδανικότερη για αυτό μορφή. Αυτός είναι ο κυριότερος λόγος που υπάρχουν τόσα πολλά είδη και τόσες πολλές μορφές ορχιδέας. Ορχιδέες μπορεί να βρεθούν στον ισημερινό ή την αρκτική τούνδρα.

Τα περισσότερα καλλιεργούμενα είδη ορχιδέας είναι εγγενή στις τροπικές περιοχές. Στο φυσικό τους περιβάλλον, φύονται  στον φλοιό των δέντρων ή στην επιφάνεια των άλλων φυτών. Οι παχιές λευκές ρίζες τους είναι ειδικά προσαρμοσμένες να απορροφούν την υγρασία και τα θρεπτικά συστατικά. Επειδή  αναπτύσσονται συνήθως πάνω σε ψηλά δέντρα και όχι στο έδαφος του δάσους, έχουν συνηθίσει στην καλή κυκλοφορία του αέρα και  στο άπλετο φως. Προτιμούν μια δωδεκάωρη ημέρα, όλο το χρόνο και απαιτούν υψηλή ένταση του φωτός. Τα φυτά που προέρχονται από τροπικές περιοχές χρειάζονται σταθερή υγρασία, χωρίς μεγάλες διακυμάνσεις. Η μέση θερμοκρασία πρέπει να είναι γύρω στους 20°C και η υγρασία σχετικά υψηλή.

Ορχιδέες είδη

Μια εύκολη κατάταξη των φυτών ορχιδέας είναι σε τρεις κύριες ποικιλίες:

  • Cattleya
  • Phalaenopsis
  • Paphiopedilum
Ορχιδέα
Ορχιδέα είδους Dendrobium

Ορχιδέα  Κατλέϊα (Cattleya)

Η ποικιλία ορχιδέας Κατλέϊα αναφέρεται συχνά ως η βασίλισσα των ορχιδεοειδών ή “ορχιδέα-κορσάζ” καθώς χρησιμοποιείται συχνά για αυτή τη χρήση. Είναι από τις πιο εύκολες στην καλλιέργεια ορχιδέες και καλή επιλογή για αρχάριους καθώς προσαρμόζονται στο περιβάλλον ευκολότερα από άλλες ποικιλίες. Τα εξωτικά τους λουλούδια, έχουν έντονα εντυπωσιακά χρώματα, είναι συνήθως αρωματικά και ανάλογα με το είδος διαφέρουν τόσο σε χρώμα όσο και σε σχήμα.

Έχουν ανάγκη από πλούσιο φως που όμως πρέπει να είναι φιλτραρισμένο για να μην καεί το φύλλωμά τους, ειδικά τους καλοκαιρινούς μήνες που ο ήλιος καίει πολύ. Η θερμοκρασία που απαιτεί η ορχιδέα κατλέϊα δεν διαφέρει από αυτές των άλλων ποικιλιών, αν όμως η θερμοκρασία ανέβει πολύ μετακινήστε τη σε λιγότερο φωτεινό σημείο και ενισχύστε την υγρασία και τον αερισμό του φυτού. Ποτίστε την ορχιδέα μία φορά την εβδομάδα ή και δύο όταν ο καιρός είναι πολύ ζεστός πάντοτε όμως να ελέγχετε αν το χώμα είναι στεγνό πριν ποτίσετε. Προτιμάτε να ποτίζετε τις πρωινές ώρες ώστε το φύλλωμα να έχει στεγνώσει πριν νυχτώσει για να αποφύγετε το σάπισμα των φύλλων και τους παθογόνους μύκητες που αναπτύσσονται σε υγρές συνθήκες.

Ορχιδέα Φαλαινόψις (Phalaenopsis)

Οι τέλειες ορχιδέες για εσωτερικό χώρο και για αρχάριους. Χρειάζονται πλούσιο φιλτραρισμένο φως, με ανατολικό ή νότιο προσανατολισμό και ένα σκιερό μέρος για μικρές εκδρομές στο μπαλκόνι σας την άνοιξη. Το καλοκαίρι παρατηρείτε προσεκτικά τα φύλλα της για να διαπιστώσετε πόσο ικανοποιημένο είναι το φυτό σας από την ποιότητα του φωτισμού. Η ορχιδέα φαλαινόψις δεν θέλει το χώμα της να είναι τελείως στεγνό γι’ αυτό ειδικά γι’ αυτήν την ποικιλία προτιμήστε πλαστικές γλάστρες όπου η υγρασία διατηρείται περισσότερο. Ποτίζετε μία φορά την εβδομάδα και όχι συχνότερα ακόμη κι αν ο καιρός είναι πολύ ζεστός. Ελέγχετε συχνά τις ρίζες που θα πρέπει να είναι λευκές και σκληρές/συμπαγείς.

Η ανθοφορία στην ορχιδέα αυτή έχει σαν έναυσμα τις χαμηλότερες νυχτερινές θερμοκρασίες και τις συντομότερης διάρκειας ημέρες του φθινοπώρου. Το μπουμπούκι θα εμφανιστεί πάνω σε ένα ψηλό λεπτό μίσχο που θα ψηλώσει πολύ περισσότερο από τα φύλλα του φυτού. Από τη στιγμή που θα εμφανιστεί ο μίσχος μέχρι και το άνοιγμα του λουλουδιού θα μεσολαβήσουν 90-120 ημέρες όσο δηλαδή θα διαρκέσει και το λουλούδι. Όταν το λουλούδι μαραθεί, κόψτε όλο το μίσχο όσο πιο χαμηλά μπορείτε να φτάσετε ώστε το φυτό να διοχετεύσει τη δύναμή του στη δημιουργία νέων ανθοφόρων μίσχων. Κάποιοι συνιστούν να μην κόψετε το μίσχο χαμηλότερα από την 1η ή τη 2η διακλάδωσή του γιατί είναι πιθανό (αν και όχι σίγουρο) ο ίδιος μίσχος να δώσει κι άλλα μπουμπούκια. Αν όντως ο μίσχος από την ορχιδέα σας ξανανθίσει συνήθως τα λουλούδια αυτά είναι μικρότερα.

Ορχιδέα
Ορχιδέα είδους Cymbidium

Ορχιδέα Παφιοπέδιλο (Paphiopedilum)

Το παφιοπέδιλο αποτελεί ίσως την πιο εντυπωσιακή και χαρακτηριστική ποικιλία ορχιδέας. Τα γοητευτικά λουλούδια αυτής της εξωτικής ποικιλίας διαφέρουν δραματικά από είδος σε είδος τόσο στα χρώματα που είναι αμέτρητα όσο και στο σχήμα ή το μέγεθος των λουλουδιών. Τα λουλούδια έχουν κερώδη υφή και διαρκούν από μερικές εβδομάδες μέχρι λίγους μήνες. Είναι από τις πιο εύκολες στην καλλιέργεια ορχιδέες και μπορείτε να βασιστείτε πάνω τους, θα σας ανταμείψουν για τη φροντίδα σας με πανέμορφα λουλούδια. Μπορούν να καλλιεργηθούν τόσο σε εσωτερικό χώρο όσο και βεράντες ή κήπους αρκεί να φυτευτούν σε σημείο προστατευμένο από τον καυτό ήλιο και τη βροχή. Χρειάζονται άφθονο φιλτραρισμένο φως και ειδικά τις μεσημεριανές ώρες θα πρέπει να τις προστατέψετε από τις ακτίνες του ήλιου.

Οι απαιτήσεις της ποικιλίας αυτής σε θερμοκρασίες δεν διαφέρει από τις άλλες ορχιδέες όμως χρειάζεται χαμηλότερες νυχτερινές θερμοκρασίες για κάποιο διάστημα γιατί αλλιώς δεν θα ανθίσει. Ποτίζετε την ορχιδέα μία περίπου φορά την εβδομάδα ή λίγο συχνότερα το καλοκαίρι αλλά μην αφήσετε ποτέ το φυτό να διψάσει. Αυτή η ποικιλία θέλει υγρό αλλά όχι λασπερό χώμα που θα προκαλέσει σάπισμα των ριζών. Προτιμάτε να ποτίζετε νωρίς το πρωί αντί για το βράδυ.

Αυτή η ποικιλία ορχιδέας απαιτεί άφθονη υγρασία γι’ αυτό χρησιμοποιείστε δίσκους με υγρό χαλίκι στο σπίτι ή ψεκάζετε ελαφρά το φυτό αν το καλλιεργείτε σε εξωτερικό χώρο. Αλλάζετε γλάστρα στο παφιοπέδιλο κάθε χρόνο αλλά μόνο μετά το τέλος της ανθοφορίας και χρησιμοποιείτε τη μικρότερη δυνατή γλάστρα γιατί τους αρέσει οι ρίζες τους να είναι περιορισμένες. Η ορχιδέα παφιοπέδιλο μπορεί να φυτευτεί στην ίδια γλάστρα με την ορχιδέα φαλαινόψις καθώς οι συνθήκες καλλιέργειάς τους είναι περίπου οι ίδιες και τα φυτά αυτά φαίνονται να συγκατοικούν χωρίς προβλήματα.

Άλλα είδη ορχιδέας

Υπάρχουν, επίσης, οι ποικιλίες Dendrobium, Oncidium-Odontoglossum, Vanta, Cymbidium, Miltonia και Zygopetalum.

Αν και θεωρείται ευαίσθητο φυτό, η ορχιδέα δείχνει μεγάλη προσαρμοστικότητα στις Ελληνικές συνθήκες. Στην Ελλάδα, με τόση ηλιοφάνεια, είμαστε τυχεροί όσον αφορά την καλλιέργεια τροπικών φυτών όπως οι ορχιδέες.

Ορχιδέα
Ορχιδέα είδους Phalaenopsis

Ορχιδέα και Ανάπτυξη

Στην πραγματικότητα, μερικές είναι δύσκολο να κρατηθούν ζωντανές και σχεδόν αδύνατο να ανθίσουν ακόμη και για τους επαγγελματίες καλλιεργητές. Αλλά υπάρχουν δεκάδες ποικιλίες ορχιδέας και εκατοντάδες υβρίδια, τα οποία ανθίζουν πολύ καλά στις συνθήκες τις χώρας μας.

Για μεγαλύτερη  επιτυχία, ξεκινήστε επιλέγοντας ένα από τα λιγότερο ιδιότροπα υβρίδια  που είναι προσαρμοσμένα στον τύπο των συνθηκών του χώρου σας. Αγοράστε το πιο ώριμο φυτό που μπορείτε να αντέξετε οικονομικά (νεαρά φυτά είναι πολύ πιο δύσκολα να προσαρμοστούν) και αν είναι δυνατόν, να το αγοράσετε  στην άνθιση ώστε να ξέρετε πότε να περιμένετε πάλι άνθη.

Οι ορχιδέες συνήθως ομαδοποιούνται σε δύο ευρείες κατηγορίες που χαρακτηρίζονται από τις συνήθειες ανάπτυξή τους.

Ορχιδέα, είδη σύμφωνα με τον τρόπο ανάπτυξης:

Monopodial (μονόκλωνες) ορχιδέες που έχουν ένα ενιαίο, όρθιο στέλεχος, με φύλλα τοποθετημένα το ένα απέναντι από το άλλο κατά μήκος του στελέχους. Το στέλεχος του λουλουδιού βγαίνει  από τη βάση των ανωτέρων φύλλων. Τέτοιες ορχιδέες είναι οι Phalaenopsis και Vandas.

Sympodial (πολύκλωνες) ορχιδέες που μεγαλώνουν οριζοντίως, με την ανάπτυξη  νέων βλαστών από το παλιό  ρίζωμα. Φύλλα και λουλούδι τοποθετούνται  στην κορυφή των νέων βλαστών. Μεγάλο μέρος των  sympodial ορχιδέων αποτελούν οι Pseudobulbs, οι οποίες έχουν υπερτροφικούς  βλαστούς που αποθηκεύουν νερό και θρεπτικά συστατικά για να βοηθήσουν το φυτό να επιβιώνει σε περιόδους παρατεταμένης ξηρασίας. Sympodial ορχιδέες είναι οι Cymbidium, Oncidium και Dendrobium.

Ορχιδέα
Αν και θεωρείται ευαίσθητο φυτό, η ορχιδέα δείχνει μεγάλη προσαρμοστικότητα στις Ελληνικές συνθήκες. Στην Ελλάδα, με τόση ηλιοφάνεια, είμαστε τυχεροί όσον αφορά την καλλιέργεια τροπικών φυτών όπως οι ορχιδέες.

Ορχιδέα φροντίδα και περιποίηση

«Ευτυχισμένη» ορχιδέα θα είναι αυτή που θα την κάνουμε να νιώσει “σαν στο σπίτι της”. Δηλαδή, αυτή που θα της παρέχουμε τις ιδανικές συνθήκες ανάλογα την προέλευση της «ξεγελώντας» την, ώστε να νομίζει ότι βρίσκεται στον τόπο καταγωγής της. Γι’ αυτό, αν το φυτό έχει λίγα φύλλα ή δερματώδη φύλλα (όπως οι περισσότεροι cattleyas και oncidiums) είναι πιθανό να χρειάζεται ένα υψηλής έντασης φως. Αν τα φύλλα είναι μαλακά (όπως κάποια Phalaenopsis και Paphiopedilum) είναι πιθανό να είναι ευαίσθητη στο άμεσο και δεν πρέπει να τοποθετείται σε ένα ηλιόλουστο παράθυρο που βλέπει στο νότο.

Αν η ορχιδέα έχει υπερτροφικούς βλαστούς (pseudobulbs) θα πρέπει να ποτίζεται λίγο και πρέπει να καλλιεργείται επάνω σε μεγάλα κομμάτια από φλοιό ή βράχο λάβας. Εάν η ορχιδέα δεν έχει υπερτροφικούς βλαστούς μπορεί να χρειάζεται πιο συχνό πότισμα και θα πρέπει να καλλιεργείται σε υπόστρωμα με  περισσότερη υγρασία  όπως τα βρύα.

Προτιμούμε φωτεινή θέση στο σπίτι για την ορχιδέα με φιλτραρισμένο φως κι όχι απευθείας έντονο φως. Ειδικά τους καλοκαιρινούς μήνες, αποφεύγουμε την απευθείας έκθεση στον ήλιο, καθώς προκαλεί εγκαύματα στα φύλλα και ξήρανση των λουλουδιών. Για καλύτερα αποτελέσματα, θα πρέπει να υπάρχει 12-14 ώρες φως κάθε μέρα, όλο το χρόνο.

Ορχιδέες πότισμα

Οι περισσότερες ορχιδέες μπορούν να ανεχθούν την ξηρασία πολύ καλύτερα από ότι μπορούν να αντέξουν την υπερβολική υγρασία. Τίποτα δεν σκοτώνει μια ορχιδέα ταχύτερα από το στάσιμο νερό μέσα στη γλάστρα της. Χωρίς επαρκή κυκλοφορία του αέρα τα φυτά  ασφυκτιούν και πεθαίνουν.

Ως ένα πολύ γενικό κανόνα, οι ορχιδέες θα πρέπει να ποτίζονται μια φορά την εβδομάδα. Βυθίζουμε το γλαστράκι με την ορχιδέα σε μια λεκάνη με χλιαρό νερό και την αφήνουμε για λίγα λεπτά. Στη συνέχεια, βγάζουμε το γλαστράκι της ορχιδέας και το αφήνουμε να στραγγίσει καλά πριν το τοποθετήσουμε σε κασπώ. Επαναλαμβάνουμε το πότισμα στην ορχιδέα κάθε βδομάδα, την περίοδο της άνοιξης και του φθινόπωρου, κάθε 10 μέρες τον χειμώνα και κάθε 5 μέρες τις ζεστές μέρες του καλοκαιριού. Επίσης, κάθε πρωί ψεκάζουμε με νερό το φύλλωμα της ορχιδέας, καθώς η ορχιδέα αγαπά περιβάλλον υψηλής υγρασίας.

Τα περισσότερα τροπικά είδη ορχιδέας προτιμούν τα επίπεδα υγρασίας από 60-80%. Το χειμώνα το επίπεδο υγρασίας στα περισσότερα σπίτια κυμαίνεται κοντά στο 30%. Γι αυτό το λόγο είναι καλό να τοποθετούμε τις ορχιδέες μας πάνω σε ένα δίσκο με χαλίκι που έχει μέσα νερό.

Ορχιδέες - Είδη και Φροντίδα
Ορχιδέες – Είδη και Φροντίδα

Ορχιδέα και Λίπασμα

Κατά την περίοδο της βλάστησης της ορχιδέας, λιπαίνουμε κάθε 2 βδομάδες με υγρό λίπασμα ειδικό για ορχιδέες. Αραιώστε το περισσότερο από ότι  θα κάνατε για άλλα φυτά. Λίπανση πρέπει να εφαρμόζεται μόνο όταν τα φυτά βρίσκονται σε ενεργό βλάστηση. Η ορχιδέα έχει ήπιες απαιτήσεις σε θρεπτικά στοιχεία ενώ και είναι ευαίσθητη σε υπερβολική λίπανση με άζωτο. Πολλοί καλλιεργητές χρησιμοποιούν ένα λίπασμα 30-10-10, αν και άλλοι προτιμούν 10/10/10 ή 10/10/30. Γαλάκτωμα ή εκχυλίσματα από φύκια ή ψάρια  μπορούν να παρέχουν τα απαραίτητα ιχνοστοιχεία. Την περίοδο του χειμώνα, αποφεύγουμε τη λίπανση της ορχιδέα μας ή εφαρμόζουμε σε πολύ αραιά διαστήματα.

Ορχιδέα – Κλάδεμα και Μεταφύτευση

Αφού διαπιστώσουμε ότι έχει ολοκληρωθεί πλήρως η ανθοφορία και πριν ξεραθεί το ανθικό στέλεχος που παραμένει πράσινο, την κλαδεύουμε στο πρώτο ή στο δεύτερο γόνατο για να επιταχύνουμε νέα ανθοφορία (γόνατο ονομάζεται ο κόμβος του βλαστού από τον οποίο βγαίνουν φύλλα, άνθη και νέοι βλαστοί). Οι ορχιδέες αρέσκονται σε μικρές γλάστρες. Τα πλαστικά δοχεία προτιμώνται σε σχέση με τα πήλινα διότι κατά τις μεταφυτεύσεις οι ρίζες ξεκολλάν  πιο εύκολα. Επίσης, και οι υαλομένες έχουν αυτό το χαρακτηριστικό. Για να διασφαλιστεί η καλή αποστράγγιση, μπορείτε να συμπληρώσετε στο κάτω μέρος της γλάστρας κομμάτια φελιζόλ. Το στέμμα του φυτού (το όριο μεταξύ υπέργειου και υπόγειου μέρους) πρέπει να είναι λίγο κάτω από την κορυφή της γλάστρας. Μερικές φορές είναι χρήσιμο να χρησιμοποιήσετε ένα κομμάτι σύρμα για να παραμείνει σταθερή η ορχιδέα μέχρι να ριζώσει καλά.

Ορχιδέα
Σε αντίθεση με άλλα φυτά και ζώα, οι ορχιδέες μπορούν να παράγουν υβρίδια μεταξύ των ειδών, αλλά και μεταξύ σχετικών γενών. Αυτό επιτρέπει την δημιουργία ενός τεράστιου αριθμού υβριδίων και είναι ο λόγος για τα πολυσύνθετα ονόματα που υπάρχουν σε πολλές ορχιδέες.

Ορχιδέα – Πολλαπλασιασμός και καλλιέργεια

Ο πολλαπλασιασμός στις ορχιδέες από σπόρο είναι αρκετά δύσκολος. Σε αντίθεση με τους σπόρους άλλων φυτών, οι σπόροι της ορχιδέας δεν περιέχουν θρεπτικούς  ιστούς αποθήκευσης. Για να αναπτυχθεί, ο σπόρος πρέπει να προσγειωθεί σε μέρος που θα βρει ένα συγκεκριμένο είδος μυκήτων που μπορούν να διαπεράσουν τις ρίζες του και να  μετατρέψουν τα θρεπτικά συστατικά σε χρήσιμη μορφή. Οι σπόροι τοποθετούνται σε αποστειρωμένο περιβάλλον μαζί με θρεπτικό υπόστρωμα (άγαρ άγαρ), άνθρακα και πολλά άλλα θρεπτικά συστατικά και φυτρώνουν ασυμβιωτικά. Αντί δηλαδή να λαμβάνουν τροφή από την μυκόριζα, αυτή βρίσκεται διαθέσιμη στο θρεπτικό υπόστρωμα. Η τεχνική αυτή χρειάζεται εργαστήριο (αν και με εξαιρετική προσοχή και δυσκολία μπορεί να γίνει και στο οικιακό περιβάλλον).

Στο εμπόριο σήμερα η μέθοδος που ακολουθείται είναι αυτή της καλλιέργειας του μεριστήματος (meristem culture). Πρόκειται για εργαστηριακή εργασία που παράγει μαζικά πανομοιότυπα με το μητρικό φυτά, αν και κάποιες φόρμουλες με κυτοκίνες (ορμόνες ανάπτυξης φυτών) κυκλοφορούν στο εμπόριο (κυρίως στην Αμερική) με τον γενικό όρο keiki paste που αν εφαρμοστούν (ειδικότερα στις φαλαινόψις) δημιουργούν νέα φυτά σε ανενεργά «ματάκια».

Ο ευκολότερος τρόπος στο οικιακό περιβάλλον είναι ο διαχωρισμός.  Εφαρμόζεται σε συμπόδια φυτά όπως π.χ. οι κατλέγιες, τα ονσίντιουμ, τα παφιοπέντιλουμ και τα κυμπίντιουμ. Απλά όταν το φυτό έχει μεγαλώσει αρκετά, το χωρίζεται κόβοντάς το σε δύο ή και περισσότερα τμήματα προσέχοντας κάθε ένα από αυτά να αποτελείται από τουλάχιστον 4 ψευδοβολβούς. Στην συνέχεια μεταφυτεύετε σε μια νέα γλάστρα με το υπόστρωμα της επιλογής σας. Μεγάλη προσοχή πρέπει να δοθεί στο εργαλείο (κατά προτίμηση κοφτερό μαχαίρι) που θα χρησιμοποιήσετε και την αποστείρωση του.

Σε αντίθεση με άλλα φυτά και ζώα, οι ορχιδέες μπορούν να παράγουν υβρίδια μεταξύ των ειδών, αλλά και μεταξύ σχετικών γενών. Αυτό επιτρέπει την δημιουργία ενός τεράστιου αριθμού υβριδίων και είναι ο λόγος για τα πολυσύνθετα ονόματα που υπάρχουν σε πολλές ορχιδέες.

Για την ορχιδέα υπάρχουν πολλοί σύλλογοι τόσο Ευρωπαϊκοί και Παγκόσμιοι, όπως το European Orchid Council όσο και Ελληνικοί, σαν τον Greek Orchid Society.